محمد شجاعی جامعهشناس در یادداشتی نوشت: عاشورا در گستره فرهنگ ایرانی تنها یک واقعه تاریخی یا آیین مذهبی نیست؛ بلکه منظومهای از ارزشها، نمادها، مناسک و الگوهای رفتاری است که در طول قرنها به بخشی از میراث ناملموس جامعه تبدیل شده است، میراثی که از نسلی به نسل دیگر انتقال یافته و توانسته است در کنار حفظ هویت دینی، نقش مهمی در شکلگیری انسجام اجتماعی و بازتولید سرمایه فرهنگی و اجتماعی ایفا کند.
در ادبیات میراثفرهنگی، میراث ناملموس شامل دانشها، آیینها، سنتهای شفاهی، هنرهای اجرایی و مهارتهایی است که در بطن زندگی اجتماعی جریان دارند، آیینهای عاشورایی از جمله برجستهترین مصادیق این میراث به شمار میآیند؛ آیینهایی که از تعزیه و نخلگردانی گرفته تا علمبندی، سینهزنی، نوحهخوانی، پخت نذورات و شیوههای گوناگون سوگواری را در برگرفته و هر منطقه متناسب با پیشینه تاریخی و فرهنگی خود به آنها هویت و رنگی ویژه بخشیده است.
از منظر جامعهشناسی، آیینهای عاشورایی کارکردی فراتر از سوگواری دارند، این مناسک بهعنوان بستری برای تقویت همبستگی اجتماعی عمل میکنند و افراد را حول مجموعهای از ارزشهای مشترک گرد هم میآورند.
مشارکت داوطلبانه مردم در برگزاری مراسم، همکاری گروههای مختلف اجتماعی، حضور نسلهای گوناگون در کنار یکدیگر و انتقال مفاهیم دینی و اخلاقی، همگی زمینهساز شکلگیری احساس تعلق جمعی و تقویت پیوندهای اجتماعی میشود، هویت مذهبی و فرهنگی نیز در بستر همین آیینها بازتولید و تقویت شده و جامعه از طریق مناسک عاشورایی روایت مشترکی از گذشته، ارزشها و آرمانهای خود را بازخوانی میکند.
مفاهیمی چون ایثار، آزادگی، عدالتخواهی، مقاومت در برابر ظلم و مسئولیتپذیری اجتماعی که در واقعه عاشورا متجلی شدهاند، در قالب آیینها و نمادهای فرهنگی به نسلهای جدید منتقل شده و به بخشی از حافظه جمعی جامعه تبدیل میشوند و از این منظر، عاشورا نهتنها یک رخداد تاریخی، بلکه سرمایهای فرهنگی برای استمرار هویت ایرانی ـ اسلامی است.
یکی دیگر از ابعاد مهم میراث ناملموس عاشورا، نقش آن در تولید و تقویت سرمایه اجتماعی است، سرمایه اجتماعی به شبکهای از اعتماد، همکاری، مشارکت و ارتباطات میان افراد جامعه اشاره دارد.
در ایام محرم، نمودهای عینی این سرمایه اجتماعی را میتوان در فعالیتهای داوطلبانه، نذورات مردمی، مشارکتهای محلی، همیاری اجتماعی و شکلگیری شبکههای گسترده همکاری مشاهده کرد، این ظرفیت اجتماعی در بسیاری از موارد فراتر از مناسبتهای مذهبی عمل کرده و به تقویت روحیه مسئولیتپذیری و مشارکت مدنی در جامعه کمک میکند.
در جهان معاصر که جوامع با چالشهایی همچون فردگرایی افراطی، گسستهای اجتماعی و کاهش تعاملات انسانی مواجهاند، آیینهای عاشورایی همچنان توانستهاند کارکرد خود را بهعنوان عرصهای برای بازسازی روابط اجتماعی حفظ کنند، این آیینها فرصتی برای گفتوگو، همدلی، همبستگی و تجربه زیسته جمعی فراهم میآورند و از این رهگذر به تحکیم سرمایه اجتماعی و افزایش تابآوری فرهنگی جوامع یاری میرسانند.
حفظ و پاسداشت میراث ناملموس عاشورا تنها به معنای صیانت از یک سنت مذهبی نیست، بلکه تلاشی برای حفاظت از بخشی از هویت تاریخی و فرهنگی جامعه است، این میراث ارزشمند حامل تجربههای مشترک، باورهای جمعی و الگوهای همزیستی اجتماعی است که در طول تاریخ شکل گرفته و امروز نیز میتواند نقشی مؤثر در تقویت انسجام اجتماعی، انتقال ارزشهای انسانی و تحکیم هویت فرهنگی ایفا کند.
در نهایت، میراث ناملموس عاشورا را باید یکی از ماندگارترین جلوههای پیوند دین، فرهنگ و زندگی اجتماعی در تاریخ ایران دانست؛ میراثی که نه در قالب بناها و آثار مادی، بلکه در رفتارها، باورها، آیینها و حافظه جمعی مردم استمرار یافته است.
پویایی و ماندگاری این سنتها نشان میدهد که فرهنگ عاشورا توانسته است در بطن جامعه، فراتر از مرزهای زمانی، به بخشی از هویت تاریخی و معنوی مردم تبدیل شود و با انتقال ارزشهایی چون شهادت، ایمان، ایثار، همبستگی و عدالتخواهی نقش موثری در حفظ انسجام فرهنگی و اجتماعی ایفا کند، از این منظر آیینهای عاشورایی تنها یادآور یک رخداد بزرگ تاریخی نیستند، بلکه سرمایهای زنده و پویا برای تداوم حیات فرهنگی و معنوی جامعه در گذر نسلها به شمار میآیند.
انتهای پیام/
نظر شما